Vakartikel mondmotoriek
Borstvoeding is meer dan voeding.Het is de eerste training voor mond en ademhaling
Aan de borst werkt je baby met lippen, tong en onderkaak en stemt het zuigen, slikken en ademen op elkaar af. Hier lees je wat er daarbij in de mond gebeurt, wat studies laten zien over tandstand, fles en speen, en wat je kunt compenseren als borstvoeding na een keizersnede moeizaam gaat of niet mogelijk is.
Herken je dit?
De borstvoeding lukt niet zoals gehoopt, en je vraagt je af wat je kind mist?
Wat is van toepassing op jou en je kind?
Tik aan wat voor jou geldt.
Zijn enkele punten van toepassing, dan is dat geen reden voor schuldgevoelens. Een kind dat geen borstvoeding kon krijgen, is niet veroordeeld tot een verkeerde ontwikkeling. Veel van wat de mond bij borstvoeding doet, kan in het dagelijks leven worden ondersteund en later gericht worden geoefend.
Wat er aan de borst gebeurtWat je kunt compenserenHet belangrijkste in het kort
- Borstvoeding vraagt veel van lippen, tong en onderkaak en traint het samenspel van zuigen, slikken en neusademhaling. Volgens ons is het de eerste kalibratieprikkel voor ademhaling, slikken en hoofdbalans.
- Studies verbinden borstvoeding met minder vaak scheefstaande tanden en minder middenoorontstekingen. Langdurige speengewoonten veranderen de tandbogen. Het gaat om observationele studies, maar de richting is vrij eenduidig.
- Na een keizersnede helpt vroeg huidcontact bij de start van de borstvoeding. Lukt borstvoeding niet, dan haalt het patroon zich niet vanzelf in, maar je kunt veel compenseren: langzaam drinken, beperkt speengebruik, een vrije neus, later kauwen en gerichte training.
Video
Borstvoeding: de training voor het leven
Das Video lädt erst nach dem Klick. Dann werden Daten an YouTube (Google) übertragen.
De eerste minuten
Ademen, zuigen, slikken: een programma dat al klaarligt
Een gezonde pasgeborene hoeft het drinken niet eerst te leren. De processen zijn in de baarmoeder maandenlang voorbereid en staan vanaf de eerste minuut klaar.
Op de buik van de moeder gelegd, schuift een pasgeborene vaak met het hoofd vooruit naar de borst. Het borstvoedingsonderzoek noemt dat de breast crawl. Dit wordt ook geleid door de geur van het colostrum, de eerste melk van de eerste dagen. De baby ademt daarbij door de neus, want het strottenhoofd zit bij een zuigeling zo hoog dat de lucht als vanzelf de weg door de neus neemt.
Vaak wordt gezegd dat baby’s tegelijk kunnen slikken en ademen. Strikt genomen slikken ze tussen de ademhalingen door, en op het moment van slikken stopt de ademhaling even. Een onderzoek uit Boston liet zien dat bij borstvoeding de slikbewegingen geordend tussen de ademhalingen liggen en het ademritme niet verstoren1. Een programma in de hersenstam schakelt daarvoor in een fractie van een seconde om tussen doorlaten en afsluiten.
Aan de borst leert de baby niet drinken. Het kalibreert een programma dat er al is.Volgens ons is borstvoeding de eerste kalibratieprikkel voor ademhaling, slikken en hoofdbalans, de drie basisfuncties waarop later kauwen, spreken en een vrije neusademhaling voortbouwen.
Mondmotoriek
Wat je baby aan de borst traint
Drinken aan de borst is voor een baby inspannend. Dr. Klaus Berndsen vergelijkt het in de video met een klein melkproces waarbij de hele mondruimte meewerkt.
Lippen
Ze sluiten de borst naadloos in en dichten de mondruimte naar voren af.
Tong
Ze beweegt in golven van voor naar achter en zakt daarna omlaag. De tongpunt vindt daarbij het kleine verhoginkje aan het voorste gehemelte, de papilla incisiva. Daar zet later de referentiepositie van de tong aan.
Onderkaak
Hij werkt ritmisch tegen de elastische weerstand van de borst in.
Ademhaling
De lucht gaat door de neus, er wordt tussen de ademteugen door geslikt.
van 3 tot 24 weken observeerde een onderzoeksgroep in Perth tijdens het borstvoeden met echografie, waarbij ook de druk in de mond werd gemeten2
onderdruk in de mond werd gemiddeld bereikt wanneer de tong het diepst was gezakt. Precies op dat moment stroomde de melk2
Voor de ontwikkeling telt dat dit werk vele malen per dag plaatsvindt, maand na maand. Volgens ons is dit de intensiefste vroege scholing van de mond. Aanraking en druk op de lippenrand, de tongpunt en het voorste gehemelte geven het zenuwstelsel precies de terugkoppeling waaruit het zijn referentie voor tong, lippen en luchtweg opbouwt.
Borst en fles
Dezelfde melk, ander werk
Moedermelk en borstvoeding zijn niet hetzelfde. Afgekolfde melk uit de fles blijft moedermelk, maar het werk in de mond verandert.
Aan de fles hoeft de baby de tepel niet zelf in de mond te halen en te vormen, de speen zit er al in. De melk stroomt gemakkelijker, vaak helpt de zwaartekracht mee. Tong en onderkaak hoeven minder te doen, en hoe groter het gaatje in de speen, hoe meer het zuigen verandert in alleen nog slikken.
Maar fles is niet gelijk aan fles. In het onderzoek uit Boston vergeleken onderzoekers borstvoeding met twee flessystemen. Met het systeem met zachte wand lagen de slikbewegingen net als aan de borst geordend tussen de ademteugen. Met het systeem met harde wand slikten de baby’s ongeordender, was de ademhaling sterker verstoord en was de zuurstofsaturatie lager1.
Aan de borst
- De baby haalt en vormt de tepel zelf
- Melk stroomt pas als de tong onderdruk opbouwt
- Lippen, tong en onderkaak werken in een ritme samen
- De baby bepaalt tempo en pauzes
Aan de fles
- De speen ligt kant-en-klaar in de mond
- Melk stroomt gemakkelijker, vaak met de zwaartekracht mee
- Tong en onderkaak hoeven minder te doen
- Het tempo hangt sterk af van speen en houding
Hoeveel de baby aan de fles zelf werkt, kun je beïnvloeden. Wat helpt, lees je verderop in het deel over compenseren.
Speen en onderdruk
Wat een fopspeen in de mondruimte verandert
Een fopspeen kalmeert, en kort gebruikt is dat geen drama. Functioneel gezien gaat het om de uren dat hij in de mond zit.
Om de mondruimte af te sluiten zijn drie dingen nodig: gesloten lippen, een tong die tegen het gehemelte ligt en ademhaling door de neus. Dan ontstaat in de mond een lichte onderdruk, en de tong geeft de bovenkaak van binnenuit steun en richting. Zonder mondsluiting is er geen onderdruk.
Een fopspeen ligt precies in de ruimte die de tong daarvoor nodig heeft. Zolang hij in de mond zit, kan de tong niet tegen het gehemelte komen, zakt de onderkaak iets omlaag en sluiten de lippen alleen rond de fopspeen.
Waarom de duur zo belangrijk is, verklaart een principe uit de orthodontie. Voor de stand van de tanden zijn vooral de krachten in rust bepalend, dus de druk van tong en lippen3. In dierproeven bleek dat een kracht die maar een tiende van de tijd werkte, nauwelijks iets veranderde. Werkte ze de helft van de tijd, dan was het effect even groot als bij een continue belasting4.
Er zit langdurig iets in de mond
Fopspeen, duim of flessenspeen blijven urenlang tussen tong en gehemelte.
Het zenuwstelsel past zich aan
Het slaat de gezakte tong en de open mond op als voorkeurspatroon.
De vorm volgt
Tandbogen en gehemelte ontwikkelen zich onder veranderde krachten, bij veel kinderen zichtbaar aan beet en tandstand.
Klachten tonen zich later
Mondademhaling, snurken of opvallende spraak treden vaak pas jaren later op.
De gegevens passen bij deze keten. In Iowa werden 372 kinderen vanaf de geboorte gevolgd. Langdurige speengewoonten veranderden de tandbogen, en sommige veranderingen bleven lang na het afwennen bestaan5. Een Braziliaans cohort vond dat een vergrote overbeet op twaalfjarige leeftijd na borstvoeding minder vaak voorkwam, en wel voor een groot deel omdat kinderen die borstvoeding kregen minder vaak een fopspeen gebruikten6.
In haar aanbevelingen voor veilig slapen van baby’s noemt de Amerikaanse vereniging van kinderartsen ter preventie van wiegendood naast moedermelk ook de fopspeen18. Functioneel gezien telt de duur. Bespreek de fopspeen tijdens het slapen met je kinderarts en beperk hem overdag.
Stand van het onderzoek
Borstvoeding en tandstand: wat studies laten zien
Of borstvoeding de latere tandstand beïnvloedt, kun je niet in een experiment toetsen. Niemand zou baby’s via loting borstvoeding onthouden. Het bewijs komt daarom uit observationele studies, en de richting daarvan is vrij eenduidig.
voor tandstandafwijkingen bij kinderen die borstvoeding kregen tegenover kinderen die nooit borstvoeding kregen, samengevat uit 41 studies met 27.023 deelnemers7
minder vaak kwamen matige tot ernstige beetafwijkingen voor bij vijfjarigen die tot de zesde maand uitsluitend borstvoeding kregen, vergeleken met kinderen die nooit borstvoeding kregen, onderzocht bij 1.303 kinderen8
van drie tot vijf jaar werden tijdens het kauwen onderzocht. Wie twaalf maanden of langer borstvoeding kreeg, kauwde gemiddeld beter, los van fles en fopspeen9
Niet elke studie vindt een effect. In Iowa hing de duur van de borstvoeding in het eerste levensjaar niet samen met de gemeten tandbogen, de duur van het speengebruik daarentegen wel5. Zulke bevindingen horen bij een eerlijke duiding. Ze laten ook zien hoe nauw borstvoeding en zuiggewoonten met elkaar samenhangen.
Borstvoeding is een belangrijke vroege invloed. Niet de enige.Ook aanleg, neusademhaling, gewoonten en ziekten bepalen mee hoe kaken en tanden zich ontwikkelen. Een vroege risicoconstellatie legt het latere gebit niet vast.
Een eigen enquête van Dr. Klaus en Sabine Berndsen uit 2005 past in het beeld, maar is slechts een aanwijzing. Van 315 volwassenen die voor snurken werden behandeld, gaf 20 % aan minstens zes maanden borstvoeding te hebben gekregen. Een vergelijkingsgroep zonder snurken was er niet19. Alle studies over de methode vind je onder Studies en wetenschap.
Hechting en gezondheid
Oxytocine, infecties, middenoor: wat borstvoeding nog meer doet
Bij borstvoeding gaat het om meer dan de mond. Moeder en kind stemmen zich lichamelijk op elkaar af, en de melk brengt afweerstoffen mee.
Als de baby aan de borst zuigt, maakt de moeder het hormoon oxytocine aan. Het laat de melk stromen en wordt vaak het hechtingshormoon genoemd. Een overzichtsstudie vatte 29 onderzoeken met 601 vrouwen samen. Het borstvoeden zorgde direct voor een afgifte die ongeveer 20 minuten aanhield. De stresshormonen daalden, en de vrouwen waren minder angstig en meer open voor contact12.
minder middenoorontstekingen in de eerste twee levensjaren gingen samen met zes maanden uitsluitend borstvoeding, samengevat uit 24 studies10
Het grote overzicht van het vakblad The Lancet over borstvoeding kwam tot de conclusie dat kinderen die borstvoeding krijgen beter beschermd zijn tegen infecties en tegen tandstandafwijkingen11. Bij het middenoor kijken wij daarnaast naar de functie. Wie door de neus ademt en goed slikt, belucht het oor via de buis van Eustachius. Meer daarover in het artikel over oordruk en drukvereffening.
Keizersnede
Na een keizersnede: de start van de borstvoeding heeft vaak meer hulp nodig
Veel kinderen worden met een keizersnede geboren. Borstvoeding is daarna net zo goed mogelijk, maar het begin is vaker moeilijker.
Na een keizersnede heeft de moeder wondpijn, kan de melk later op gang komen en wordt het eerste aanleggen vaak uitgesteld. Het kind mist de reis door het geboortekanaal. Een grote analyse uit 33 landen laat zien waar de drempel ligt, namelijk aan het begin, vooral na een geplande ingreep vóór het begin van de weeën.
voor vroege borstvoeding na een keizersnede tegenover een vaginale geboorte, onderzocht bij meer dan 550.000 moeders13
na zes maanden, als de borstvoeding eenmaal op gang was gekomen. De start is de drempel13
Dat is goed nieuws. Het gaat om de eerste uren en dagen. Leg je de baby direct na de geboorte bloot op de borst van de moeder, dan geven moeders volgens een Cochrane-overzicht vaker uitsluitend borstvoeding, tot het ontslag uit het ziekenhuis en nog weken daarna14. Ook oxytocine speelt mee. Na een spoedkeizersnede was de afgifte tijdens het borstvoeden lager12.
Dr. Berndsen ziet bij kinderen na een keizersnede vaker dat het zuigen aanvankelijk zwakker en minder geordend verloopt. Onderzocht is dat niet. Het past echter bij het feit dat de start van de borstvoeding na een keizersnede aantoonbaar vaker moeizaam verloopt, en het is een reden om het zuigen in de eerste weken extra te begeleiden.
Huidcontact plannen
Bespreek vooraf met het ziekenhuis en de verloskundige huidcontact direct na de geboorte, ook op de operatiekamer of de uitslaapkamer.
Lactatiekundige inschakelen
Verloskundigen en lactatiekundigen helpen bij het aanleggen en bij de houding als het litteken pijn doet.
Kolven in plaats van opgeven
Lukt het aanleggen nog niet, dan houdt kolven de melkproductie op gang tot het wel lukt.
Borstoperatie en drinkproblemen
Borstoperatie, tongriem, zwak drinken: als borstvoeding moeilijk gaat
Niet elke drempel bij borstvoeding ligt aan de geboorte. Sommige liggen bij de moeder, sommige bij het kind.
Bij een borstvergroting ligt er een implantaat in het borstweefsel. Een overzichtsstudie vond daar drie kleine studies over. Vrouwen met implantaten probeerden even vaak borstvoeding te geven. Als ze borstvoeding gaven, deden ze dat wel minder vaak uitsluitend15. De gegevens zijn schaars.
Wie een borstoperatie plant en later borstvoeding wil geven, bespreekt dat het best tijdens het voorlichtingsgesprek. Wie al geopereerd is, kan vroeg ondersteuning zoeken bij een lactatiekundige.
Bij het kind wordt vaak eerst de tongriem verdacht. Of het doorknippen van een strakke tongriem de borstvoeding verbetert, is volgens het rapport van de Amerikaanse vereniging van kinderartsen niet opgehelderd. Veel signalen overlappen met andere borstvoedingsproblemen, daarom raadt zij aan het drinken in teamverband goed te bekijken16. Doorslaggevend is hoe het kind drinkt, niet hoe de tongriem eruitziet. Wanneer knippen nodig is en waarom de tong daarna opnieuw moet leren, lees je in het artikel Tongriem knippen.
Drinkt je baby zwak, verslikt het zich vaak, wordt het tijdens het drinken bleek of blauwig, of komt het niet aan, laat dat dan snel onderzoeken door de kinderarts. Dat geldt vooral voor te vroeg geboren baby’s, bij wie zuigen, slikken en ademen vaak nog niet volgroeid zijn.
Compenseren
Als borstvoeding niet mogelijk is: wat je kunt compenseren
Niet elke moeder kan borstvoeding geven, en niet elke moeder wil het. Belangrijk is wat je vanaf nu voor de functie kunt doen.
Dr. Klaus Berndsen zegt in de video duidelijk dat het werk aan de borst niet één op één na te doen is. Ontbreekt deze vroege scholing en komen andere storende factoren zoals speen, fles of een verstopte neus erbij, dan kan zich een afwijkend patroon van tong, lippen en ademhaling vestigen. Volgens ons toont het zich later vaak als mondademhaling, tongdisfunctie of tand- en kaakafwijking.
Dat is geen verwijt aan ouders die geen borstvoeding konden geven. Vanzelf haalt het patroon zich niet in, maar het basisprogramma blijft aangelegd en wordt hooguit overschreven. Andere prikkels moeten inspringen, in het dagelijks leven en later in gerichte training, want het patroon is te trainen.
De baby laten werken
Houd je baby bij het voeden eerder rechtop en de fles eerder horizontaal. Dan stroomt de melk niet vanzelf en moet je kind zelf zuigen.
Langzame speen
Kies een speen met een klein gaatje en maak het nooit zelf groter. De fles hoort niet binnen een paar minuten leeg te zijn.
Pauzes toelaten
Haal de fles tussendoor even uit de mond. Zo bepaalt je baby zelf het tempo en het ademritme.
Fopspeen beperken
Geef de fopspeen gericht, niet als permanente oplossing, en haal hem eruit zodra je kind slaapt of rustig is.
De neus vrij houden
Let erop dat je kind door de neus ademt. Is de neus langdurig verstopt, laat dat dan onderzoeken door een arts.
Kauwen en beker
Bied vanaf de leeftijd van de eerste hapjes stukjes aan om op te kauwen en oefen vroeg het drinken uit een open beker.
Je baby drinkt 120 ml uit de fles in vijf minuten en verslikt zich daarbij. Wat is een zinvolle eerste stap?
Dagelijks leven
De fopspeen goed begeleiden
Veel ouders willen niet helemaal zonder fopspeen. Dan komt het erop aan hoe lang en hoe vaak hij in de mond zit.
Een Cochrane-overzicht vond bij gezonde baby’s die borstvoeding kregen dat een fopspeen het aandeel borstvoeding tot de vierde maand niet meetbaar verlaagde als de borstvoeding al goed liep. Over de gevolgen voor tanden en mond waren daar geen gegevens beschikbaar17. De vraag naar de mondfunctie beantwoorden de studies over tandbogen en beet hierboven.
Vanuit logopedisch oogpunt geldt een eenvoudige regel: behandel de fopspeen als een medicijn. Met een duidelijke aanleiding, een beperkte duur en een vast einde, uiterlijk wanneer de eerste woordjes de mond nodig hebben20.
Aanleiding in plaats van gewoonte
Geef de fopspeen bij het inslapen of om te troosten, niet langdurig tijdens het spelen of in de kinderwagen.
Eruit als het slaapt
Is je kind in slaap gevallen, haal de fopspeen er dan voorzichtig uit.
Reclameclaims kritisch bekijken
Benamingen als ‘kaakvriendelijk’ veranderen niets aan het feit dat er iets tussen tong en gehemelte ligt. Dat geldt ook voor de duim.
Vroeg afwennen
Hoe korter de gewoonte, hoe makkelijker het afscheid. Een ruilritueel helpt veel kinderen.
Later
Als een uitwijkpatroon is ingesleten
Of de vroege periode sporen heeft nagelaten, blijkt vaak pas op peuter- en kleuterleeftijd. Dan loont het de moeite om goed naar de basisfuncties te kijken.
Mond open
Tijdens het spelen, televisiekijken of in de slaap staat de mond vaak open.
Snurken
Je kind snurkt of slaapt onrustig.
Tong naar voren
Bij het slikken of spreken schuift de tong tussen de tanden.
Fopspeen of duim
Ze zitten lang na de tweede verjaardag nog vaak in de mond.
Vaak infecties
Verkoudheden of middenoorontstekingen komen steeds terug.
Tanden en beet
Bij de tandarts vallen tandstand of beet op.
Een patroon dat vanzelf loopt, verander je niet met vermaningen. Het wordt opnieuw aangeleerd door veel gelijke herhalingen. Precies daarop richt de FaceFormer-therapie zich. Ze traint ademhaling, slikken en hoofdbalans samen, in plaats van afzonderlijke spieren te versterken, en schept daarmee volgens ons de voorwaarde dat mondsluiting en neusademhaling zich kunnen instellen.
Kinderen oefenen met de FaceFormer ZERO. Die heeft dezelfde vorm en grootte als de ONE, alleen is het materiaal zachter. Bij de basisoefening en de trekoefening legt de tong zich tegen het gehemelte, en de lucht gaat door de neus. De allerkleinsten oefenen spelenderwijs, begeleid door het app-figuurtje Facy.
Kinderen jonger dan vier jaar trainen alleen onder deskundige begeleiding. Hoe de training met kinderen is opgebouwd, welke oefenschema’s er zijn en hoe je je kind motiveert, lees je uitgebreid op de pagina FaceFormer voor kinderen. Behandelingen die door een arts, tandarts of logopedist zijn voorgeschreven, stop je alsjeblieft niet op eigen houtje. De training is ermee te combineren.
Hoe neusademhaling, tong en slikken op de kinderleeftijd samenhangen, lees je uitgebreider in de artikelen over de referentiepositie van de tong, het slikpatroon, poliepen en mondademhaling bij kinderen en de lipsluiting. Snurkt je kind, dan is het artikel over snurken en slaapapneu de moeite waard. Waarom een neus waardoor weinig wordt geademd eerder dichtzwelt, verklaart het artikel over het neustussenschot.
Vragen
Veel gevraagd
Waarom is borstvoeding goed voor de mondmotoriek?
Bij borstvoeding werken lippen, tong en onderkaak in hetzelfde ritme, en zuigen, slikken en ademen worden op elkaar afgestemd. De melk stroomt pas als de tong een onderdruk opbouwt. Volgens ons is dat de intensiefste vroege scholing van de mond en de basis voor kauwen, spreken en neusademhaling.
Beïnvloedt borstvoeding de tandstand?
Observationele studies wijzen daarop. In een samenvatting van 41 studies hadden kinderen die borstvoeding kregen minder vaak scheefstaande tanden dan kinderen die nooit borstvoeding kregen. Niet elke studie vindt dit verband, en ook aanleg, neusademhaling en zuiggewoonten zoals langdurig speengebruik spelen een rol.
Is afgekolfde moedermelk uit de fles net zo goed als borstvoeding?
Voor de voeding blijft het moedermelk. Voor de mond is het een verschil, want aan de fles hoeft de baby minder te werken. Een langzame speen, een rechtopzittende houding en pauzes tijdens het voeden helpen je baby om zelf te zuigen en zijn eigen tempo te bepalen.
Kan ik na een keizersnede borstvoeding geven?
Ja. De start is na een keizersnede vaker moeilijker, bijvoorbeeld door pijn of later op gang komende melkproductie. Is de borstvoeding eenmaal begonnen, dan geven moeders na een keizersnede op zes maanden volgens een grote analyse ongeveer even vaak borstvoeding als na een vaginale bevalling. Vroeg huidcontact en ondersteuning door een verloskundige of lactatiekundige helpen.
Hoe lang mag mijn baby een speen hebben?
Functioneel gezien telt vooral hoeveel uur per dag hij in de mond zit en hoeveel maanden lang. Geef hem gericht in plaats van voortdurend en leer het af op tijd, uiterlijk wanneer je kind begint te praten. Over de speen tijdens het slapen en het voorkomen van wiegendood adviseert je kinderarts of consultatiebureau.
Mijn kind heeft geen borstvoeding gehad en ademt door de mond. Wat kan ik doen?
Laat eerst nakijken of de neus vrij is. Het patroon van mondsluiting, referentiepositie van de tong en neusademhaling is te trainen. Kinderen oefenen daarvoor met de FaceFormer ZERO in de basis- en trekoefening, kinderen jonger dan vier jaar met deskundige begeleiding. Meer daarover onder FaceFormer voor kinderen.
Meer over dit onderwerp
Meer artikelen uit de kennisbank
Alle onderwerpen in een overzicht
Hoe verder
Bronnen
- Goldfield EC, Richardson MJ, Lee KG, Margetts S (2006). Coordination of sucking, swallowing, and breathing and oxygen saturation during early infant breast-feeding and bottle-feeding. Pediatric Research 60(4):450-455. PMID 16940236. Bron
- Geddes DT, Kent JC, Mitoulas LR, Hartmann PE (2008). Tongue movement and intra-oral vacuum in breastfeeding infants. Early Human Development 84(7):471-477. PMID 18262736. Bron
- Proffit WR (1978). Equilibrium theory revisited: factors influencing position of the teeth. The Angle Orthodontist 48(3):175-186. PMID 280125. Bron
- Proffit WR, Sellers KT (1986). The effect of intermittent forces on eruption of the rabbit incisor. Journal of Dental Research 65(2):118-122. PMID 3455965. Bron
- Warren JJ, Bishara SE (2002). Duration of nutritive and nonnutritive sucking behaviors and their effects on the dental arches in the primary dentition. American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics 121(4):347-356. PMID 11997758. Bron
- Feldens CA, Petracco LB, Nascimento GG, Li H, Vítolo MR, Peres KG (2023). Breastfeeding Protects from Overjet in Adolescence by Reducing Pacifier Use: A Birth Cohort Study. Nutrients 15(15):3403. PMID 37571340. Bron
- Peres KG, Cascaes AM, Nascimento GG, Victora CG (2015). Effect of breastfeeding on malocclusions: a systematic review and meta-analysis. Acta Paediatrica 104(467):54-61. PMID 26140303. Bron
- Peres KG, Cascaes AM, Peres MA, Demarco FF, Santos IS, Matijasevich A, Barros AJ (2015). Exclusive Breastfeeding and Risk of Dental Malocclusion. Pediatrics 136(1):e60-e67. PMID 26077480. Bron
- Pires SC, Giugliani ER, Caramez da Silva F (2012). Influence of the duration of breastfeeding on quality of muscle function during mastication in preschoolers: a cohort study. BMC Public Health 12:934. PMID 23114410. Bron
- Bowatte G, Tham R, Allen KJ, Tan DJ, Lau M, Dai X, Lodge CJ (2015). Breastfeeding and childhood acute otitis media: a systematic review and meta-analysis. Acta Paediatrica 104(467):85-95. PMID 26265016. Bron
- Victora CG, Bahl R, Barros AJ et al., Lancet Breastfeeding Series Group (2016). Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. The Lancet 387(10017):475-490. PMID 26869575. Bron
- Uvnäs Moberg K, Ekström-Bergström A, Buckley S et al. (2020). Maternal plasma levels of oxytocin during breastfeeding: A systematic review. PLoS One 15(8):e0235806. PMID 32756565. Bron
- Prior E, Santhakumaran S, Gale C, Philipps LH, Modi N, Hyde MJ (2012). Breastfeeding after cesarean delivery: a systematic review and meta-analysis of world literature. American Journal of Clinical Nutrition 95(5):1113-1135. PMID 22456657. Bron
- Moore ER, Brimdyr K, Blair A et al. (2025). Immediate or early skin-to-skin contact for mothers and their healthy newborn infants. Cochrane Database of Systematic Reviews 10:CD003519. PMID 41120189. Bron
- Schiff M, Algert CS, Ampt A, Sywak MS, Roberts CL (2014). The impact of cosmetic breast implants on breastfeeding: a systematic review and meta-analysis. International Breastfeeding Journal 9:17. PMID 25332722. Bron
- Thomas J, Bunik M, Holmes A et al., American Academy of Pediatrics (2024). Identification and Management of Ankyloglossia and Its Effect on Breastfeeding in Infants: Clinical Report. Pediatrics 154(2):e2024067605. PMID 39069819. Bron
- Jaafar SH, Ho JJ, Jahanfar S, Angolkar M (2016). Effect of restricted pacifier use in breastfeeding term infants for increasing duration of breastfeeding. Cochrane Database of Systematic Reviews 8:CD007202. PMID 27572944. Bron
- Moon RY, Carlin RF, Hand I, Task Force on Sudden Infant Death Syndrome (2022). Sleep-Related Infant Deaths: Updated 2022 Recommendations for Reducing Infant Deaths in the Sleep Environment. Pediatrics 150(1):e2022057990. PMID 35726558. Bron
- Berndsen K, Berndsen S (2005). Stillen und Schnulleranwendung als Ursache für Schnarchen und nächtliche Atemaussetzer. Laktation und Stillen 2/2005:58-59. Korte bijdrage met enquête, zonder vergelijkingsgroep. Bron
- Furtenbach M, Wallner B (2009). Myofunktionelle Therapie (MFT) im orofazialen Bereich: praktische und kritische Aspekte aus logopädischer Sicht. Kieferorthopädie 41(4):259-264. Bron
Aan de slag
Klaar voor de training?
De gratis FaceFormer-app begeleidt de basisoefeningen, telt mee en herinnert je aan de sessies. Desgewenst begeleidt een praktijk uit het behandelaarsoverzicht je.
FaceFormer ZERO + ONE
Beide materiaalhardheden voor de start, dag en nacht. De set voor volwassenen.
FaceFormer ZERO
De zachtere FaceFormer voor de start, voor kinderen en voor de nacht.
FaceFormer ZERO kinderset
ZERO met hygiënebox, pluchen tasje en succesboekje met stempel.
De FaceFormer-training is erop gericht de basisfuncties ademhaling, slikken en hoofdbalans met mondsluiting en referentiepositie van de tong weer fysiologisch af te stellen, en schept daarmee de voorwaarde waardoor klachten kunnen verbeteren. Het vervangt geen onderzoek door een arts. Behandelaars bij jou in de buurt vind je in het behandelaarsoverzicht.
