Vakartikel stem
Heesheid?Als adem en strottenhoofd niet samenwerken
Wordt je stem rauw, valt ze weg of raakt ze vermoeid na een lange dag? Hier lees je hoe stemplooien en aanzetstuk de klank vormen, waar heesheid vandaan komt, wanneer je ermee naar de kno-arts gaat en waarom ademhaling, hoofdbalans en spanning in het strottenhoofd volgens ons de basis vormen van een belastbare stem.
Herken je dit?
Laat je stem het afweten, terwijl je helemaal niet verkouden bent?
Wat geldt voor jou?
Tik aan wat voor jou geldt.
Herken je meerdere punten, dan loont het om te kijken hoe je stem ontstaat en wat haar draagt. Vaak terugkerende heesheid zonder infectie hangt volgens ons in de regel samen met hoe je ademt, hoe je hoofd in balans is en hoeveel spanning je strottenhoofd moet vasthouden. Deze patronen zijn te trainen.
Wanneer je naar de kno-arts moetWat de spanning in het strottenhoofd doetHet belangrijkste in het kort
- De stem ontstaat in de stemplooien in het strottenhoofd. De uitademingslucht brengt ze in trilling, keel, mond en neus vormen daaruit als aanzetstuk klanken en klankkleur.
- Heesheid na een verkoudheid of een luidruchtige avond verdwijnt meestal na een paar dagen. Houdt ze langer dan drie weken aan, dan laat je het strottenhoofd bekijken door een kno-arts.
- Komt de heesheid zonder infectie terug, dan werkt de stem volgens ons in de regel oneconomisch. Ademhaling, hoofdbalans en spanning in het strottenhoofd vormen haar basis, en die basis is te trainen.
Video
Heesheid: wat te doen als je stem het laat afweten?
Das Video lädt erst nach dem Klick. Dann werden Daten an YouTube (Google) übertragen.
Stemplooien
Stembanden of stemplooien? Zo ontstaat de klank
Iedereen heeft het over stembanden. Strikt genomen zijn de stembanden maar een deel van wat er in het strottenhoofd trilt.
Om te spreken heb je lucht nodig. Bij het uitademen stroomt die uit de longen via de luchtpijp naar het strottenhoofd. Daar liggen twee plooien tegenover elkaar, de stemplooien. De lucht brengt ze in trilling, vele keren per seconde slaan ze tegen elkaar en gaan ze weer open. Zo ontstaat de klank.
Het principe lijkt op een gitaarsnaar. Hoe strakker die gespannen is, hoe hoger de toon klinkt. De stemplooien worden via kleine spieren in het strottenhoofd gespannen, gerekt en naar elkaar toe gebracht. De zenuwen van deze spieren zijn takken van de nervus vagus, meer daarover staat in het artikel De nervus vagus stimuleren. Om de trilling gemakkelijk te laten verlopen, mag het slijmvlies niet uitdrogen.
De klank ontstaat in het strottenhoofd. Gedragen wordt hij door de ademhaling.Zonder gelijkmatige luchtstroom trillen de stemplooien niet economisch. Daarom begint stemwerk bij de adem.
Aanzetstuk
Van klank naar spraak: het aanzetstuk
De klank uit het strottenhoofd alleen klinkt als een zoemtoon. Verstaanbaar wordt hij pas in de ruimtes daarboven.
Deze ruimten vat men samen onder het begrip aanzetstuk. Bedoeld zijn keelholte, mondholte en neus. Hier wordt de toon een A of een I, een M of een L. Tong, zachte gehemelte, lippen en onderkaak veranderen de vorm van deze ruimten in fracties van seconden, klank voor klank en woord voor woord.
Keel
Die verbindt strottenhoofd, mond en neus. Haar wijdte bepaalt mee hoe vol de stem klinkt.
Tong
Zij vormt alle klinkers en een groot deel van de medeklinkers, uitgaand van de referentiepositie van de tong.
Zacht gehemelte
Het opent de weg naar de neus voor M, N en NG en sluit die af voor de overige klanken.
Lippen
Ze vormen B, P, M, F en W en ronden de klinkers O en OE.
Het aanzetstuk is tegelijk een resonantieruimte, vergelijkbaar met de klankkast van een gitaar. Het versterkt bepaalde delen van de klank en geeft de stem haar kleur. Tong, onderkaak en strottenhoofd hangen via het tongbeen met elkaar samen. Volgens ons werkt een veranderde referentiepositie van de tong daarom door tot in het strottenhoofd. Waar de tong hoort te liggen, lees je in het artikel over de referentiepositie van de tong.
Oorzaken
Heesheid: acuut, vaak of chronisch
Bijna iedereen is weleens hees geweest, na een verkoudheid, een concert of een avond in het stadion. Doorslaggevend is hoe lang het duurt en hoe vaak het terugkomt.
Bij een infectie irriteren virussen het slijmvlies van keel en strottenhoofd. Het zwelt op, de stemplooien trillen moeilijker, de stem wordt rauw of valt helemaal weg. Zulke acute toestanden verdwijnen meestal na een paar dagen. Anders is het als de stem zonder infectie herhaaldelijk verzwakt, na het werk, ’s avonds of na langer praten. Dan spreken vakmensen van een functionele stemstoornis.
heeft volgens de Amerikaanse kno-richtlijn ooit in het leven een stemstoornis1
van de ondervraagde leraren had ooit een stemstoornis gehad, in de rest van de bevolking was dat 28,8 %. Ondervraagd werden 2.531 personen in Iowa en Utah2
van de leraren had op het moment van de enquête een stemstoornis, tegenover 6,2 % van de overige ondervraagden2
Leraren, mensen in de verkoop, aan de telefoon of op het podium praten vaak urenlang, tegen lawaai in en zonder pauze. Wordt de stem jarenlang overbelast, dan kunnen zich op de stemplooien verdikkingen vormen, de stemplooiknobbeltjes. Bij kinderen die veel en luid roepen, heten ze schreeuwknobbeltjes.
Ook het slijmvlies lijdt eronder. Bij lang spreken en bij mondademhaling droogt het fijne vochtlaagje op de stemplooien op. Ze trillen moeilijker, en de stem verliest klank.
Onderzoek
Langer dan drie weken hees? Dan naar de kno-arts
De stemplooien zie je van buitenaf niet. Of ze gezond zijn, blijkt pas bij een blik in het strottenhoofd.
Houdt de heesheid langer dan drie weken aan, laat je strottenhoofd dan onderzoeken door een kno-arts. Het wordt daar met een spiegel of camera bekeken. Vaak wordt er niets ernstigs gevonden, het onderzoek is toch belangrijk, omdat knobbeltjes, poliepen, een verlamming of zelden een tumor een eigen behandeling nodig hebben. De Amerikaanse kno-richtlijn adviseert de laryngoscopie uiterlijk na vier weken en bij waarschuwingssignalen zonder wachttijd1.
Kortademigheid
Piepende ademhaling of benauwdheid samen met de heesheid
Knobbel in de hals
Een voelbare zwelling in de hals die niet weggaat
Na ingrepen
Heesheid na een operatie aan hoofd, hals of borstkas of na beademing
Roken
Wie rookt of lang heeft gerookt, laat heesheid eerder onderzoeken
Stem als beroep
Wie voor zijn werk afhankelijk is van zijn stem, wacht geen drie weken
Vindt de kno-arts geen afwijkende bevinding aan de stemplooien, dan werkt de stem volgens ons in de regel oneconomisch. Precies daar begint de training van de basisfuncties. Die is te combineren met stemtherapie. Voorgeschreven behandelingen stop je niet op eigen houtje, veranderingen bespreek je met je arts of therapeut.
Functionele stemstoornis
Te zwak of te geperst: de oneconomische stem
Bij een functionele stemstoornis zijn de stemplooien gezond. Verstoord is de manier waarop ze worden ingezet.
Om een klank moeiteloos te laten ontstaan, heeft het strottenhoofd een stabiele, maar niet vastgehouden uitgangspositie nodig. Dan is weinig ademdruk genoeg, en trillen de stemplooien vrij. Raakt het samenspel uit balans, dan slaat de stem door naar een van twee kanten. Beide kosten kracht en leiden bij veel spreken tot heesheid en stemvermoeidheid, in het uiterste geval tot stemverlies.
Te zwak
- Zacht, weinig stemdruk
- Nauwelijks afwisseling tussen hoog en laag
- Ademend, lucht ontsnapt hoorbaar
- Je moet moeite doen om gehoord te worden
Te geperst
- Hoge druk, de hals werkt zichtbaar mee
- Hoog en gespannen, de stem zit krap
- Vaak de keel schrapen, brokgevoel in de keel
- Na langer spreken rauw en moe
De economische stem ligt daartussen. In het stemwerk heet die een gezette stem, vol, draagkrachtig en zonder persen. Ze ontstaat wanneer ademstroom, spanning in het strottenhoofd en lichaamsspanning bij elkaar passen. Daar gaan de volgende paragrafen over.
Basisfunctie ademhaling
De stem heeft een dragende adem nodig
De klank ontstaat bij het uitademen. Hoe de lucht in de longen komt en hoe ze weer naar buiten stroomt, bepaalt daarom de klank.
De belangrijkste ademhalingsspier is het middenrif, een platte spierplaat dwars onder de longen. Bij het inademen gaat het omlaag, de buikwand welft licht naar voren. Bij het uitademen gaat het weer omhoog, en stroomt de lucht gelijkmatig door het strottenhoofd. Hoe middenrif en bekkenbodem samenwerken, beschrijft het artikel Bekkenbodemtraining.
Tijdens het spreken adem je tussen twee zinnen snel bij, soms ook door de mond, in langere pauzes rustig door de neus. Wie daarentegen hoog in de borstkas ademt en de schouders optrekt, verlegt het werk volgens ons naar de halsspieren, en het strottenhoofd komt onder spanning te staan.
Ook de weg van de lucht telt. De neus verwarmt en bevochtigt de ademlucht. Stroomt ze door de open mond, dan droogt ze het oppervlak van de stemplooien uit. Een onderzoeksgroep in de VS liet gezonde vrouwen een kwartier lang door de mond of de neus ademen en mat daarna hoeveel luchtdruk de stemplooien nodig hadden om te gaan trillen.
mondademhaling was genoeg om deze aanblaasdruk bij 20 gezonde vrouwen te laten stijgen. Na neusademhaling daalde die3
ervoeren het spreken na de neusademhaling als gemakkelijker. Na de mondademhaling ervoeren 6 van de 10 het als inspannender3
namen deel aan het vervolgonderzoek. Bij degenen die tot stemvermoeidheid neigden, steeg de aanblaasdruk na mondademhaling sterker dan bij de overigen4
Mondademhaling is volgens ons een onderschatte factor bij vaak terugkerende heesheid, vooral ’s nachts, als die urenlang aanhoudt. Hoe een droge mond in de ochtend ontstaat, legt het artikel over een droge mond uit. Waarom een pleister over de lippen weinig verandert aan het ademhalingspatroon, lees je in het artikel over mouth taping.
Basisfunctie hoofdbalans
Het strottenhoofd hangt aan de hoofdbalans
Het strottenhoofd zit niet vast op een bot. Het hangt in een net van spieren dat van de schedel tot het borstbeen reikt.
Bovenaan hangt het strottenhoofd aan het tongbeen. Dat is het enige bot in het lichaam dat geen ander bot raakt. Spieren verbinden het met onderkaak, tong en schedelbasis, andere trekken omlaag naar borstbeen en schouderblad. Tussen deze trekkrachten wordt de positie van het strottenhoofd ingesteld.
Balanceert het hoofd boven het lichaam, dan houden de trekkrachten elkaar in evenwicht. Schuift het naar voren, bijvoorbeeld achter het beeldscherm of bij het kijken op de telefoon, dan veranderen de trekrichtingen in de voorkant van de hals. Volgens ons verschuift daarmee de uitgangspositie van tongbeen en strottenhoofd, en werken de stemplooien onder veranderde spanning. Meer over de hoofdbalans staat in het artikel over nek en rug.
Metingen ondersteunen dit verband. Bij 25 lerares met aanhoudende stemklachten hoorden een naar voren geschoven hoofd, een hoogstaand tongbeen en gespannen spieren onder de kin bij de sterkste aanwijzingen voor een zwakke stem5. Een overzichtsstudie van acht onderzoeken met 303 leraren vond steeds een naar voren verplaatst hoofd samen met verhoogde spanning van de strottenhoofd- en tongbeenspieren6.
Zulke gegevens tonen een verband, niet de richting.Volgens ons staat de hoofdbalans aan het begin van deze keten.
Probeer het zelf: zeg hardop “Goedemorgen”, een keer met je hoofd ver naar voren geschoven en een keer met je hoofd rechtop. Wat merk je?
Spanning in het strottenhoofd
Als het strottenhoofd naar boven uitwijkt
Tijdens het spreken beweegt het strottenhoofd voortdurend een beetje, gestuurd door spieren boven en onder het tongbeen. Deze beweeglijkheid stelt de stemplooien in.
De animatie gaat van de mondbodem naar het strottenhoofd. Bovenaan hangt het aan het tongbeen, daaronder lopen lange, platte spieren naar het borstbeen. Werken beide kanten in evenwicht, dan blijft het strottenhoofd beweeglijk en de stem vrij.
Bij de stemstoornis door spierspanning, in vaktaal spierspanningsdysfonie, is dit evenwicht verschoven. Het strottenhoofd wordt tijdens het spreken omhooggetrokken, en de spieren eromheen houden vast in plaats van fijn bij te sturen.
werden tijdens het klank maken doorgelicht met röntgen. Bij spierspanningsdysfonie stonden tongbeen en strottenhoofd duidelijk hoger dan in de controlegroep zonder stemstoornis7
werden met echografie onderzocht. Bij spierspanningsdysfonie bewogen tongbeen en schildkraakbeen bij het klank maken verder, en hoe verder het strottenhoofd bewoog, hoe inspannender het spreken was8
Het patroon wijkt af
Mondademhaling, een laag liggende tong of een naar voren geschoven hoofd veranderen de uitgangspositie in de hals.
Het lichaam compenseert
Halsspieren en spieren aan het tongbeen nemen houdwerk over. Het zenuwstelsel slaat de compensatie op als vertrouwd patroon.
Het strottenhoofd verliest speelruimte
Het staat hoger, de stemplooien werken onder druk, het slijmvlies droogt sneller uit.
De stem laat van zich horen
Heesheid ’s avonds, keelschrapen, een brokgevoel en stemvermoeidheid. Wanneer en hoe sterk hangt af van de mate, van de duur en van de belasting.
Deze keten staat volgens ons aan het begin van veel stemproblemen zonder bevinding. Spieren die in hun functie zijn ingebed, worden gebruikt en houden een evenwichtige spanning. Spieren die voortdurend moeten compenseren, raken op de ene plek gespannen en verslappen op de andere. Verloopt de functie in het dagelijks leven weer goed, dan verdeelt het werk zich opnieuw.
Lichaamsspanning
Opgericht, niet geperst
In de video legt Dr. Berndsen uit waarom hij het liefst staat als hij spreekt. Staand vindt het lichaam gemakkelijker een dragende basisspanning.
Lichaamsspanning betekent niet dat je je stijf maakt. Wie de schouders naar achteren trekt, zoals vroeger met “sta rechtop” werd bedoeld, spant nek en borstkas aan, en de hals werkt mee. Bedoeld is een ontspannen oprichting, waarbij het hoofd boven het lichaam balanceert.
Dan kunnen de scalenusspieren hun taak vervullen. Ze lopen van de halswervelkolom naar de eerste en tweede rib en tillen bij het inademen de bovenste borstkas op. Is het hoofd naar voren geschoven, dan werken ze volgens ons vooral als houdingsspieren, en heeft de adem te weinig ruimte.
Als een tent met scheerlijnen
Een tent staat goed als alle lijnen gelijkmatig trekken. Trekt er één te hard, dan trekt het doek scheef. Zo zien wij ongeveer hals en strottenhoofd. Kantelt het hoofd naar voren, dan moeten afzonderlijke spieren vasthouden, en de stemplooien merken dat.
Een draagkrachtige stem is geen krachttoer.Ze ontstaat wanneer adem, hoofdbalans en strottenhoofd samenwerken. Dan heeft ze weinig druk nodig en draagt ze toch.
Training
Stemtherapie en training van de basisfuncties
Bij functionele stemstoornissen hoort stemtherapie in logopedische praktijken tot de gevestigde behandelwegen. Die combineert stemoefeningen met ademwerk, houding en stemhygiëne. Een Cochrane-overzicht vond in drie gerandomiseerde studies dat deze combinatie de stemfunctie verbetert ten opzichte van geen behandeling, in één studie over minstens 14 weken9.
Onze aanpak grijpt een niveau dieper aan en traint de basisfuncties ademhaling, slikken en hoofdbalans in één gezamenlijk verloop. Dr. Berndsen zet de training bij terugkerende heesheid zonder organische afwijking regelmatig in en beschrijft patiënten bij wie de stem daarbij sterker is veranderd dan ze hadden verwacht. Dat is ervaring uit de praktijk en geen belofte. Studies naar de FaceFormer bij heesheid zijn er niet. Dat betekent dat het verband niet getoetst is, niet dat het niet bestaat.
In de basisoefening ligt de FaceFormer in het mondvoorhof, achter de lippen en vóór de tanden. De tongpunt ligt op het referentiepunt achter de bovenste snijtanden, het hoofd is rechtop. Je drukt de lippenwig samen, bijt kort op elkaar en slikt. Hoe tongbeen en strottenhoofd daarbij samenwerken, beschrijft het artikel over slikken.
Vanaf ongeveer week 6 komt de ademhalingsoefening erbij. Je ademt zes seconden in door de neus, houdt kort vast, bijt op elkaar en slikt, daarna adem je zes seconden uit. De ademhalingspauze verleng je in kleine stappen.
- Vanaf dag 1
Basisoefening
Drie keer per dag een paar minuten met de FaceFormer ZERO.
- Vanaf ongeveer week 3
Trekoefening en nacht
De trekoefening komt erbij, ’s nachts draag je de ZERO.
- Na enkele weken
Overstap op de ONE
Overdag gebruik je de ONE. Die is even groot als de ZERO, alleen van steviger materiaal.
- Vanaf ongeveer week 6
Ademhalingsoefening
Rustige neusademhaling met langer wordende ademhalingspauzes.
- Voor gevorderden
Hoofdbalans-rotatie met ademhaling
Ademhaling en hoofdbalans in één beweging, bij voorkeur in overleg met een praktijk.
- Over maanden
Het patroon verloopt vanzelf
De oefenhandleiding gaat uit van zes tot twaalf maanden.
De gratis FaceFormer-app begeleidt de basisoefeningen, alle modules vind je op de oefenpagina’s, waaronder de hoofdbalans-rotatie met ademhaling. Bij een acute ontsteking in mond, keel of strottenhoofd pauzeer je tot die is weggeëbd. De training is te combineren met stemtherapie.
Dagelijks leven
De stem in het dagelijks leven ontlasten
Is de stem na een infectie of een lange dag aangetast, dan helpt vooral rust. Bij terugkerende heesheid is die alleen volgens ons niet genoeg. Een veelgegeven advies is daarbij met voorzichtigheid te benaderen: fluisteren. In een onderzoek bij 100 mensen met stemklachten werd het strottenhoofd bij normaal spreken en bij fluisteren met een camera geobserveerd.
spanden bij het fluisteren het gebied boven de stemplooien sterker aan dan bij normaal spreken. Bij 18 % veranderde er niets, bij 13 % was de spanning lager10
Zacht in plaats van fluisteren
Spreek weinig en met een rustige, normale stem. Fluisteren ontlast het strottenhoofd niet bij iedereen, bij veel mensen belast het dat juist meer.
Genoeg drinken
Water houdt het slijmvlies vochtig. Een overzichtsstudie vond betere stemwaarden na het drinken en slechtere bij vochttekort11.
Door de neus ademen
Lippen ontspannen op elkaar, de tong in de referentiepositie van de tong. In spreekpauzes stroomt de lucht via de neus bij.
Pauzes inplannen
Wie veel spreekt, gunt de stem tussendoor rust, juist op lange les- of telefoondagen.
Zuinig met keelschrapen
Vaak keelschrapen belast de stemplooien. Een slok water of bewust slikken lost het gevoel vaak zachter op.
Hoofd boven het lichaam
Richt beeldscherm, lessenaar en stoel zo in dat je hoofd in balans is en niet naar voren schuift.
Vragen
Veel gevraagd
Wat helpt bij heesheid?
Bij een infectie vooral rust. Spreek weinig en met een rustige, normale stem, drink voldoende en adem door de neus. Fluisteren is geen rust, bij veel mensen spant het het strottenhoofd juist sterker aan. Keert de heesheid zonder infectie herhaaldelijk terug, dan volstaat rust volgens ons niet, want dan werkt de stem in de regel onzuinig. Stemtherapie heeft daarvoor bewijs, de training van de basisfuncties ademhaling, slikken en hoofdbalans grijpt een niveau dieper aan.
Wanneer moet ik met heesheid naar de arts?
Als die langer dan drie weken aanhoudt. Zonder te wachten laat je het onderzoeken bij kortademigheid of piepende ademhaling, bij een knobbel in de hals, na een operatie of beademing, als je rookt of hebt gerookt en als je voor je werk afhankelijk bent van je stem.
Wat is een functionele stemstoornis?
Een stemstoornis waarbij de stemplooien zelf gezond zijn. Verstoord is de manier waarop ze worden ingezet. De stem is dan te zwak en hees-ademend of te geperst, raakt snel vermoeid en wordt bij veel spreken hees. Volgens ons spelen ademhaling, hoofdbalans en de spanning rond het strottenhoofd daarbij de beslissende rol.
Stembanden of stemplooien: wat is juist?
Beide bestaan. De stemplooi is de hele trillende plooi in het strottenhoofd, in de kern een spier. De stemband is de elastische laag van collageen daarover, en over alles ligt het slijmvlies. In de omgangstaal zegt men stembanden en bedoelt men daarmee de stemplooien.
Waarom ben ik vaak hees zonder verkouden te zijn?
Heeft de kno-arts geen afwijkende bevinding gevonden, dan werkt de stem volgens ons in de regel oneconomisch. Veelvoorkomende redenen zijn veel spreken zonder pauzes, mondademhaling die het slijmvlies uitdroogt, een naar voren geschoven hoofd en een strottenhoofd dat tijdens het spreken wordt vastgehouden. Deze patronen zijn te trainen.
Kan mondademhaling hees maken?
Ze kan eraan bijdragen. In een studie bij 20 gezonde vrouwen steeg na 15 minuten mondademhaling de luchtdruk die de stemplooien nodig hebben om te gaan trillen, na neusademhaling daalde die. ’s Nachts, als mondademhaling urenlang aanhoudt, weegt dat volgens ons extra zwaar.
Welke rol speelt de hoofdbalans voor de stem?
Het strottenhoofd hangt aan het tongbeen, dat via spierbanen tussen schedel, onderkaak en borstbeen is opgehangen. Schuift het hoofd naar voren, dan veranderen deze trekrichtingen. Bij leraren met stemklachten hoorde een naar voren geschoven hoofd bij de kenmerken die samenhingen met een zwakkere stem.
Kan ik bij heesheid met de FaceFormer trainen?
Bij vaak terugkerende heesheid zonder afwijkende bevinding train je met de FaceFormer de basisfuncties ademhaling, slikken en hoofdbalans, waarop de stem voortbouwt. Bij een acute ontsteking in mond, keel of strottenhoofd pauzeer je tot die is weggeëbd. Studies naar de FaceFormer bij stemstoornissen zijn er niet. Stemtherapie is te combineren met de training.
Meer over dit onderwerp
Meer artikelen uit de kennisbank
Alle onderwerpen in een overzicht
Hoe verder
Bronnen
- Stachler RJ, Francis DO, Schwartz SR et al. (2018). Clinical Practice Guideline: Hoarseness (Dysphonia) (Update). Otolaryngology Head and Neck Surgery 158(1_suppl):S1-S42. PMID 29494321. Bron
- Roy N, Merrill RM, Thibeault S, Parsa RA, Gray SD, Smith EM (2004). Prevalence of voice disorders in teachers and the general population. Journal of Speech, Language, and Hearing Research 47(2):281-293. PMID 15157130. Bron
- Sivasankar M, Fisher KV (2002). Oral breathing increases Pth and vocal effort by superficial drying of vocal fold mucosa. Journal of Voice 16(2):172-181. PMID 12150370. Bron
- Sivasankar M, Fisher KV (2003). Oral breathing challenge in participants with vocal attrition. Journal of Speech, Language, and Hearing Research 46(6):1416-1427. PMID 14700365. Bron
- Kooijman PG, de Jong FI, Oudes MJ, Huinck W, van Acht H, Graamans K (2005). Muscular tension and body posture in relation to voice handicap and voice quality in teachers with persistent voice complaints. Folia Phoniatrica et Logopaedica 57(3):134-147. PMID 15914997. Bron
- Franzone R, Petrigna L, Signorelli D, Musumeci G (2024). The Relationship between Posture and Muscle Tensive Dysphonia in Teachers: A Systematic Scoping Review. Journal of Functional Morphology and Kinesiology 9(2):60. PMID 38651418. Bron
- Lowell SY, Kelley RT, Colton RH, Smith PB, Portnoy JE (2012). Position of the hyoid and larynx in people with muscle tension dysphonia. The Laryngoscope 122(2):370-377. PMID 22252849. Bron
- Freedman-Doan A, Pereyra Maldonado L, Lowell SY (2024). Hyolaryngeal Kinematics in Primary Muscle Tension Dysphonia Determined by Ultrasound. Journal of Voice, online vooruit gepubliceerd. PMID 39232880. Bron
- Ruotsalainen JH, Sellman J, Lehto L, Jauhiainen M, Verbeek JH (2007). Interventions for treating functional dysphonia in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews (3):CD006373. PMID 17636842. Bron
- Rubin AD, Praneetvatakul V, Gherson S, Moyer CA, Sataloff RT (2006). Laryngeal hyperfunction during whispering: reality or myth? Journal of Voice 20(1):121-127. PMID 16503476. Bron
- Alves M, Krüger E, Pillay B, van Lierde K, van der Linde J (2019). The Effect of Hydration on Voice Quality in Adults: A Systematic Review. Journal of Voice 33(1):125.e13-125.e28. PMID 29122414. Bron
Aan de slag
Klaar voor de training?
De gratis FaceFormer-app begeleidt de basisoefeningen, telt mee en herinnert je aan de sessies. Desgewenst begeleidt een praktijk uit het behandelaarsoverzicht je.
FaceFormer ZERO + ONE
Beide materiaalhardheden voor de start, dag en nacht. De set voor volwassenen.
FaceFormer ZERO
De zachtere FaceFormer voor de start, voor kinderen en voor de nacht.
FaceFormer ZERO kinderset
ZERO met hygiënebox, pluchen tasje en succesboekje met stempel.
De FaceFormer-training is erop gericht de basisfuncties ademhaling, slikken en hoofdbalans met mondsluiting en referentiepositie van de tong weer fysiologisch af te stellen, en schept daarmee de voorwaarde waardoor klachten kunnen verbeteren. Het vervangt geen onderzoek door een arts. Behandelaars bij jou in de buurt vind je in het behandelaarsoverzicht.
