Vakartikel Parkinson
Parkinson en de basisfunctiesSlikken, spreken, hoofdbalans
Bij Parkinson denken veel mensen eerst aan trillende handen. In het dagelijks leven zijn het vaak andere dingen die zwaar wegen: zich verslikken, speeksel in de mondhoek, een zachtere stem, een hoofd dat naar voren zakt. Hier lees je wat studies daarover laten zien en waarom we ademhaling, slikken en hoofdbalans als trainbare functies zien, zonder de ziekte zelf te behandelen.
Herken je dit?
Parkinson is meer dan trillen, het dagelijks leven laat het zien bij eten en spreken
Wat is van toepassing op jou of je naaste?
Tik aan wat voor jou geldt.
Als meerdere punten kloppen, bespreek ze dan bij de volgende neurologische controle, want slikproblemen blijven bij Parkinson vaak onbesproken. De ziekte wordt door de geneeskunde behandeld. De functies daarachter kun je volgens ons daarnaast oefenen.
Waar het speeksel in de mondhoek vandaan komtWat onderzocht is en wat nietHet belangrijkste in het kort
- Parkinson verandert niet alleen de gang en de handen. Slikken, stem en hoofdbalans zijn bij veel mensen met de ziekte mede aangetast.
- De ziekte behandelt de geneeskunde. Ademhaling, slikken en hoofdbalans zijn volgens ons daarnaast te oefenen, het liefst al in het vroege stadium, als ondersteunende stelknop, niet als middel tegen parkinson.
- Over de FaceFormer-therapie bij Parkinson bestaat geen studie. Onafhankelijke studies over andere vormen van training laten wel zien dat slik- en spraakfuncties bij Parkinson op training kunnen reageren.
Video
Slikken: waarom het slikpatroon telt
Das Video lädt erst nach dem Klick. Dann werden Daten an YouTube (Google) übertragen.
De ziekte
Parkinson is meer dan trillen
Parkinson is bekend van het trillen van de handen. Voor het dagelijks leven zijn vaak functies doorslaggevend waarover bijna niemand praat.
Bij de ziekte van Parkinson, ook morbus Parkinson genoemd, gaan in de hersenen geleidelijk zenuwcellen te gronde die de boodschapperstof dopamine aanmaken. Waarom dat gebeurt, is tot op heden niet opgehelderd. Het dopaminetekort verandert de aansturing van bewegingen in diep gelegen hersengebieden, de basale ganglia. Dat betreft niet alleen armen en benen, maar veel bewegingen die het lichaam automatisch oproept.
Rigor
Verhoogde spierspanning, de spieren voelen stijf aan
Bradykinesie
Vertraagde bewegingen, die in de loop van de tijd kleiner worden
Tremor
Trillen, typisch in rust
Posturale instabiliteit
Onzeker evenwicht en een gebogen houding
Daartoe behoren ook ademen, slikken en het balanceren van het hoofd. Er wordt vele honderden tot duizend keer per dag geslikt, en nog veel vaker geademd. Worden deze processen langzamer en kleiner, dan merk je dat bij het eten, bij het spreken en aan de houding. Om deze functies gaat het hier.
Diagnose en behandeling van de ziekte van Parkinson horen in handen van een neuroloog. Voorgeschreven medicijnen, logopedie en fysiotherapie verander je nooit op eigen houtje. De training grijpt aan bij de functies, niet bij de ziekte.
Slikken
Slikstoornis bij Parkinson: vaak voorkomend en vaak onopgemerkt
Zich verslikken lijkt een kleinigheid. Bij Parkinson hoort het bij de meest voorkomende veranderingen, die in het gesprek met de arts toch vaak ontbreken.
Vakmensen noemen een slikstoornis dysfagie. Een onderzoeksgroep uit Nijmegen in Nederland heeft op een rij gezet hoe vaak die bij Parkinson voorkomt. Ze analyseerde twaalf studies en onderscheidde daarbij twee wegen: wat mensen met Parkinson zelf rapporteren, en wat onderzoeken van de slikbeweging meten1.
van de mensen met Parkinson rapporteerde zelf slikklachten, gepoold uit tien studies1
liet een slikstoornis zien als de slikbeweging werd gemeten, gepoold uit vier studies1
hoger lag het risico op een slikstoornis dan bij leeftijdsgenoten zonder Parkinson1
Het verschil tussen de eerste twee getallen is de eigenlijke boodschap. Veel mensen merken de verandering niet op of brengen haar niet ter sprake; de auteurs raden daarom aan er gericht naar te vragen. Het slikproces in detail beschrijft het artikel Slikken en slikstoornis.
Onopgemerkt betekent niet onschuldig. Komen speeksel of voedsel in de luchtwegen terecht, dan kan daaruit een longontsteking ontstaan, en mensen met parkinson behoren tot de bijzonder kwetsbaren12. Daarom hoort het slikken vroeg bekeken te worden, nog voordat het in het dagelijks leven opvalt, en volgens ons ook geoefend.
Bij het slikken trekt de mondbodemmusculatuur het tongbeen en daarmee het strottenhoofd omhoog en naar voren. Het strotklepje legt zich over de ingang van de luchtpijp en de voedselweg gaat open. Dat gebeurt in fracties van een seconde en moet precies op tijd plaatsvinden.
Wordt deze beweging trager of kleiner, dan blijft de luchtweg een moment te lang open en komt vloeistof makkelijker op de verkeerde plek terecht. Dat uit zich als hoesten, maar soms ook helemaal niet.
Speeksel
Speeksel in de mondhoek: een kwestie van slikken
Veel mensen met deze aandoening hebben de indruk dat ze te veel speeksel aanmaken. De metingen laten iets anders zien.
Speekselverlies uit de mond, vakkundig sialorroe, komt bij Parkinson veel voor en is voor veel mensen belastend. Het ligt voor de hand te denken dat het lichaam te veel speeksel aanmaakt. Drie onderzoeken wijzen op een andere verklaring.
van de mensen met Parkinson meldde in acht studies speekselverlies, bij gezonde mensen 14 %2
maakten 44 mensen met Parkinson aan in vergelijking met 44 leeftijdsgenoten zonder Parkinson4
mensen met speekselverlies lieten op de röntgenfilm veranderingen zien in de orale fase van het slikken3
Het speeksel hoopt zich dus op omdat het minder vaak en minder effectief wordt doorgeslikt. Een Brits onderzoek bij 18 mensen met Parkinson liet bovendien zien hoezeer het slikken afhangt van de aandacht. Als ze tegelijk een afleidende taaltaak op de computer uitvoerden, slikten ze minder vaak en liep het speeksel vaker naar buiten. Als bijkomende factoren noemen de auteurs een onbedoeld geopende mond en een voorovergebogen houding5.
Het slikken wordt minder frequent
De automatische aansturing werkt trager, vooral als de aandacht ergens anders is.
Speeksel hoopt zich op
Het blijft in de mond liggen in plaats van regelmatig te worden doorgeslikt.
De mond staat open
De lippen sluiten niet meer vanzelf, de mondruimte is niet meer afgesloten.
Het hoofd zakt naar voren
Door de gebogen houding stroomt het speeksel met de zwaartekracht mee naar voren.
Speeksel loopt naar buiten
Volgens ons komen hier alle drie de basisfuncties samen: slikken, lipsluiting met neusademhaling en hoofdbalans.
Een afgesloten mondruimte ontstaat als de lippen ontspannen gesloten zijn, de kiezen elkaar bij het slikken even raken en de tong vanuit de referentiepositie van de tong naar het gehemelte stijgt. Zakt de onderkaak daarentegen af, dan ontbreekt het vertrekpunt voor de slik.
Dat sommigen tegelijk over een droge mond klagen, is geen tegenspraak, want een open mond droogt uit, zie Droge mond.
Stem en spreken
Zachte stem, onduidelijke uitspraak
Vaak valt het eerst anderen op. De stem wordt zachter en eentoniger, aan de telefoon wordt vaker gevraagd iets te herhalen.
In Australië werd de spreekwijze van 200 mensen met Parkinson beoordeeld. Het vaakst en het vroegst was de stem zelf aangedaan, dus volume en klank. Uitspraak en spreekvloeiendheid veranderden later en stonden in het zwaarste stadium op de voorgrond6. De vakterm daarvoor is hypokinetische dysartrie, een spraakstoornis door te kleine bewegingen.
De stem ontstaat uit de adem.De stembanden trillen in de luchtstroom van de uitademing. Hoe luid en draagkrachtig de stem is, hangt daarom ook af van de ademhaling en van de oprichting van hoofd en romp.
Dat de stem bij Parkinson te trainen is, is goed onderzocht. In een gerandomiseerde studie uit de VS oefenden mensen met Parkinson een maand lang intensief luid spreken volgens het programma LSVT LOUD. Hun volume nam sterker toe dan in een groep met articulatietraining en dan in een groep zonder training, ook zeven maanden later nog. Tot 89 % van de mensen met Parkinson ontwikkelt volgens de studie een spraakstoornis7.
Logopedische stem- en spraaktherapie is bij Parkinson een gevestigde behandeling. De training van de basisfuncties vervangt die niet; ze richt zich op ademhaling en hoofdbalans, waarop de stem voortbouwt.
Hoofdbalans
Als het hoofd naar voren zakt: houding en slikken
De gebogen houding hoort bij de bekende kenmerken van de aandoening. Minder bekend is dat de stand van het hoofd de slikweg van binnenuit verandert.
Hoofd, hals en keel vormen een eenheid. Kantelt het hoofd naar voren, dan schuift het strottenhoofd onder de tongbasis en wordt de ingang van de luchtweg nauwer. Ligt het hoofd achterover, dan opent die zich verder. De uiterlijke uitlijning verandert dus de inwendige geometrie van de slikweg.
Het hoofd balanceert niet op zichzelf, het rust op de romp. Zakt de romp in, dan schuift het hoofd mee naar voren. Balanceert het rechtop boven het bekken, dan staan kaak, tongbeen en strottenhoofd volgens ons het gunstigst, en hebben middenrif en borstkas ruimte voor de ademhaling.
Zakt het hoofd daarentegen naar voren, dan leveren hals- en nekspieren compensatiewerk, zie Nek en rug. Hoe middenrif en bekkenbodem bij de ademhaling samenwerken, lees je in het artikel Bekkenbodemtraining.
Hoe sterk de hoofdpositie werkt, onderzocht een grote studie uit de VS bij 711 mensen met dementie of Parkinson die zich verslikten in dunne vloeistof. Onder röntgencontrole probeerden alle deelnemers drie hulpmiddelen uit: de kin naar de borst buigen, nectarachtig en honingachtig ingedikte dranken. Het vaakst voorkwam honingachtig ingedikte drank het verslikken, gevolgd door nectar en de kinhouding. De kinhouding vonden de deelnemers het prettigst8.
Welk hulpmiddel in het individuele geval het best beschermt, kan volgens de auteurs alleen een slikonderzoek uitwijzen. Voor ons zit er nog iets anders in. Een bewust aangenomen hoofdpositie verandert de slikweg voor het moment, maar vervangt geen slikmotoriek die vanzelf goed verloopt.
Probeer het uit met je speeksel, niet met water. In welke houding slik je het makkelijkst?
De triade
Ademhaling, slikken en hoofdbalans: één gezamenlijk ritme
Slikstoornis, zachte stem en gebogen houding worden vaak door verschillende vakgebieden los van elkaar bekeken. Volgens ons hangen ze samen.
Ademhaling en slikken delen de keelholte en moeten daarom in de tijd op elkaar worden afgestemd, want tijdens het slikken staat de ademhaling even stil. Bij gezonde volwassenen volgde de slik in 62 % van de gevallen het patroon uitademen, slikken, uitademen9. De aansturing daarvan ligt in de hersenstam, waar ook de nervus vagus ontspringt, die keelholte en strottenhoofd mede verzorgt.
Ademhaling
Levert de luchtstroom voor de stem en het ritme waarin de slikken passen. Bij Parkinson verandert volgens ons de ademcoördinatie en daarmee de speelruimte voor de slik.
Slikken
Vele honderden tot duizend keer per dag. Het ruimt speeksel op, beschermt de luchtwegen en heeft een afgesloten mondruimte nodig met de tong tegen het gehemelte.
Hoofdbalans
Bepaalt hoe kaak, tongbeen en strottenhoofd ten opzichte van elkaar staan. Zakt het hoofd, dan veranderen slikweg, lipsluiting en stem tegelijk.
Een stoornis is nooit lokaal.Ademhaling, slikken en hoofdbalans lopen via gemeenschappelijke circuits in de hersenstam. Verandert één functie, dan veranderen de andere mee.
Daaruit volgt geen belofte, maar wel een richting. De hersenen automatiseren geen losse onderdelen, maar complete bewegingsreeksen. Daarom oefenen we ademhaling, slikken en hoofdbalans in dezelfde reeks, zoals het lichaam ze in het dagelijks leven nodig heeft.
Verklaringsmodel
Functie in plaats van symptoom: waar de training aangrijpt
De training behandelt niet de ziekte van Parkinson. Ze richt zich op de functies waarlangs de aandoening zich in het dagelijks leven laat merken.
De ziekte
- Zenuwcellen die dopamine aanmaken, gaan te gronde
- Diagnose en controle van het verloop in de neurologie
- Behandeling met medicijnen en andere medische methoden
- Logopedie en fysiotherapie op voorschrift
De basisfuncties
- Ademhaling, slikken en hoofdbalans als basisbewegingen van het dagelijks leven
- Worden bij Parkinson trager en kleiner
- Zijn meerdere keren per dag in dezelfde reeks te oefenen
- Heb je voor een groot deel zelf in de hand
De twee kanten vervangen elkaar niet. De training is volgens ons een ondersteunende factor naast de medische behandeling, geen middel tegen de aandoening. Hoe ze werkt, beschrijft Hoe werkt de FaceFormer-therapie?, de plaats naast andere methoden FaceFormer en andere behandelingen.
Ons verklaringsmodel is eenvoudig. Spieren die niet in hun functie betrokken zijn, worden minder gebruikt en verliezen spanning. Bij Parkinson komt daarbij dat de aansturing bewegingen kleiner en trager uitvoert. Volgens ons versterken beide processen elkaar. Wie minder vaak en kleiner slikt, spreekt en zich opricht, geeft het lichaam minder aanleiding om deze bewegingsreeksen krachtig te houden.
Zoals een instrument dat bespeeld wordt
Een instrument raakt ontstemd als het lang niet bespeeld wordt. De snaren zijn er nog, maar klank en greep gaan verloren. Regelmatig spelen houdt het gestemd. Zo zien wij de basisfuncties. De training neemt niets weg van de aandoening; ze zorgt er volgens ons voor dat bestaande mogelijkheden worden benut.
Juist in het vroege stadium, zolang slikken, stem en houding nog goed verlopen, loont het volgens ons om met oefenen te beginnen en deze verlopen groot en precies te houden. Dat vervangt geen behandeling, het benut de ruimte die het lichaam nog heeft. Een verloop belooft het niet. Stadium, verloop en dagvorm bepalen het kader, en wat er bij een mens verandert, zegt iets over hem, niet over de ziekte.
Neus en ruiken
Ruiken en neusademhaling: een open vraag
Een kenmerk van de ziekte van Parkinson verschijnt vaak al jaren vóór de bewegingsstoornissen: het afnemende reukvermogen.
Een studie onder leiding van de Universiteit van Dresden testte het reukvermogen van 400 mensen met Parkinson in Duitsland, Nederland en Australië. Slechts 3,3 % rook normaal. Vergeleken met jonge gezonde mensen had 96,7 % een duidelijk reukverlies, vergeleken met leeftijdsgenoten 74,5 %. De auteurs zien daarin een betrouwbaar kenmerk van de aandoening10.
Neusademhaling
- Met elke ademhaling bereiken geurstoffen het reukslijmvlies in het bovenste deel van de neusholte
- De signalen lopen via een korte weg naar de hersenen
- De reukbaan krijgt een constante prikkel, vele duizenden keren per dag
Mondademhaling
- De luchtstroom neemt de weg door de mond
- Het reukslijmvlies wordt nauwelijks nog aangestroomd
- De constante geurprikkel ontbreekt grotendeels
Ruiken veronderstelt neusademhaling. Hoe de neus de luchtstroom stuurt, beschrijft het artikel Scheef neustussenschot.
In het boek “Trust the Triad” staat daarover een vraag. Als het reukverlies een vroeg kenmerk is, zou dan omgekeerd een jarenlang weinig gebruikte reukbaan bij het ontstaan betrokken kunnen zijn? Zenuwverbindingen die zelden worden gebruikt, verzwakken. Een dergelijk verband met Parkinson is echter niet aangetoond.
Een bescherming tegen Parkinson valt uit de neusademhaling niet af te leiden. We noemen de vraag omdat ze voor de hand ligt, niet omdat ze beantwoord zou zijn.
Stand van het onderzoek
Wat onderzocht is en wat niet
Over de FaceFormer-therapie bij Parkinson bestaat geen studie. Er zijn wel onafhankelijke studies die laten zien dat slik- en spraakfuncties bij Parkinson door training te beïnvloeden zijn.
De belangrijkste over slikken komt uit Florida. 60 mensen met Parkinson oefenden vier weken lang op vijf dagen telkens 20 minuten krachtig uit te ademen tegen de weerstand van een handapparaat. De vergelijkingsgroep oefende geblindeerd met een schijnapparaat. Alleen in de trainingsgroep verbeterde de slikveiligheid op de röntgenfilm, en tongbeen en strottenhoofd bewogen beter11.
Onderzocht
Gerichte uitadem- en stemtraining verbetert bij Parkinson meetbaar de slikveiligheid en het stemvolume, aangetoond in gerandomiseerde studies met vergelijkingsgroep.
Niet onderzocht
Of de FaceFormer-training bij Parkinson slikken, stem of houding verandert. Daarover bestaat geen onderzoek.
Wat er over de FaceFormer bestaat
Een gerandomiseerde studie bij kinderen, een peer-reviewed publicatie met vergelijkingsgroep over kaakklachten, daarnaast pilotwaarnemingen, zie Studies en wetenschap.
Uit het ontbreken van onderzoek volgt niet dat het verband niet bestaat. Er volgt uit dat het niet onderzocht is.De studies naar uitadem- en stemtraining onderzoeken niet de FaceFormer. Ze laten zien dat functies bij Parkinson op training kunnen reageren.
Voor stem en uitademing zijn er bij parkinson goed onderzochte oefenprogramma’s. Oefeningen die lippen, tong, gehemelte en keel aanspreken in het samenspel van ademen en slikken, zijn naar onze ervaring schaars. De FaceFormer-training grijpt aan bij dit samenspel en is in een paar korte sessies in de dag in te bouwen.
Eerlijk onderzoeken kan de training alleen onder drie voorwaarden. Ze moet correct worden uitgevoerd, er zijn tussendoelen nodig zoals slikverloop en lipsluiting vóór het symptoom, en ze vraagt meerdere maanden. Een onafhankelijk onderzoek bij Parkinson zouden we ondersteunen, zonder invloed op uitvoering en analyse.
Veiligheid
Grenzen en overleg
Parkinson verloopt bij ieder mens anders. Daarom gelden voor de training duidelijke grenzen.
Gevorderde Parkinson
Bij degeneratieve neuromusculaire aandoeningen in een gevorderd stadium begin je pas met de training na overleg met een arts.
Bekende slikstoornis
Verslik je je vaak, heb je een longontsteking gehad of verlies je onbedoeld gewicht, laat dan eerst het slikken onderzoeken, bijvoorbeeld via logopedische of medische slikdiagnostiek.
Wat is voorgeschreven, blijft
Medicijnen, logopedie en fysiotherapie verander of stop je nooit op eigen houtje. De training is daarmee te combineren.
Acute klachten
Bij acute ontstekingen in mond, keel of luchtwegen, een volledig verstopte neus of recente operaties in de mond pauzeer je.
Verslikken tijdens het oefenen
Hoest je tijdens de training of blijft er speeksel in de keel, stop dan de oefensessie en oefen de volgende keer met minder herhalingen.
Typische reacties in het begin zijn spiervermoeidheid, druk op de tanden of een geïrriteerd slijmvlies. Dan pauzeer je even en ga je verder met minder herhalingen.
Training
Zo kan de training eruitzien
Er wordt zittend geoefend, in korte sessies en met een reeks die ademhaling, slikken en hoofdbalans verbindt.
Bij de FaceFormer-training ligt de FaceFormer in het mondvoorhof, achter de lippen en vóór de tanden. Je zit rechtop, het hoofd balanceert boven het lichaam, de tongpunt ligt tegen de kleine verhoging achter de bovenste snijtanden en je ademt door de neus. Bij de basisoefening pers je de lippenwig met de lippen samen, bijt je kort op de kiezen en slik je één keer.
Vanaf ongeveer week 3 komt de trekoefening erbij. Je perst de lippenwig samen en trekt hem daarbij met duim en wijsvinger zacht naar voren, bijt kort op en slikt. Lippen, tong, mondbodem en de rechtopstaande hoofdbalans werken daarbij samen.
Bij Parkinson telt volgens ons minder de kracht dan de regelmaat, dus korte sessies meerdere keren per dag, bij voorkeur in een goede fase van de dagvorm.
- Vanaf dag 1
Basisoefening met de ZERO
Drie keer per dag een paar minuten met de FaceFormer ZERO van zachter materiaal. Het aantal herhalingen stem je af op je dagvorm.
- Vanaf ongeveer week 3
Trekoefening
De trekoefening komt erbij, rechtop zittend. Naasten kunnen helpen met tellen.
- Later
Ademhaling en hoofdbalans
De ademhalingsoefening en de hoofdbalans-rotatie verbinden de training met neusademhaling en hoofdbalans, bij voorkeur in overleg met een praktijk.
- Over maanden
Volhouden
Tot nieuwe verlopen vanzelf lopen, rekent het oefenmanual met zes tot twaalf maanden. Parkinson verandert met de tijd, daarom is oefenen hier volgens ons een blijvende taak.
- Daarna
Onderhoudstraining
Na de opbouwfase volstaat een korte onderhoudstraining die je volhoudt. Je moet volhouden, het kan de moeite waard zijn.
Rechtop eten en drinken
Ga rechtop zitten om te eten, het hoofd in balans boven het lichaam. Kleine slokjes en hapjes, zonder tussendoor te praten.
Bewust slikken
Bij afleiding slikt het lichaam minder vaak. Even denken aan lipsluiting en slikken, bijvoorbeeld tijdens tv-kijken of lezen, kan helpen het speeksel weg te slikken.
Lippen dicht, neus open
In rust liggen de lippen ontspannen tegen elkaar, de tong ligt tegen het gehemelte. Zo blijft de mondruimte afgesloten.
Rechtop spreken
Spreek zittend of staand met opgericht hoofd. Zo krijgt de stem meer adem.
Met een praktijk of alleen
De gratis FaceFormer-app begeleidt de basisoefeningen, alle modules staan op de oefenpagina’s. Train je met een praktijk, dan vind je adressen in het behandelaarsoverzicht.
Vragen
Veel gevraagd
Kun je bij de ziekte van Parkinson het slikken trainen?
Slikfuncties reageren bij Parkinson op training, dat laten onafhankelijke studies zien, bijvoorbeeld over uitademingstraining. De FaceFormer-training oefent het slikken samen met ademhaling en hoofdbalans, maar is voor Parkinson niet onderzocht. Bij een bekende slikstoornis laat je vooraf door een arts beoordelen of je kunt beginnen.
Waar komt de verhoogde speekselvloed bij Parkinson vandaan?
In de regel niet van te veel speeksel; mensen met Parkinson maken eerder minder aan. Het speeksel wordt minder vaak doorgeslikt, de mond staat vaker open en het hoofd buigt naar voren. Volgens ons komen daarbij slikken, lipsluiting en hoofdbalans samen.
Waarom wordt de stem bij Parkinson zachter?
De bewegingen waarmee ademhaling en stembanden de stem voortbrengen, worden kleiner. De stem is vaak het eerste wat bij het spreken verandert. Intensieve stemtraining volgens LSVT LOUD heeft in een gerandomiseerde studie het stemvolume gedurende maanden verbeterd.
Helpt de FaceFormer tegen Parkinson?
Nee. De training behandelt de ziekte niet. Ze oefent ademhaling, slikken en hoofdbalans, dus functies die bij Parkinson mede aangetast zijn. Hoe dat in een individueel geval uitwerkt, is niet te voorspellen, en een studie naar de FaceFormer bij Parkinson bestaat niet.
Mag ik trainen met gevorderde Parkinson?
Alleen na overleg met een arts. Bij degeneratieve neuromusculaire aandoeningen in een gevorderd stadium is de training niet zonder meer aangewezen. Samen met je arts of praktijk bepaal je of en in welke mate je oefent.
Met welke FaceFormer begin ik?
Met de FaceFormer ZERO. Die is even groot en heeft dezelfde vorm als de ONE, alleen van zachter materiaal. Is het inzetten lastig door trillen of stijfheid, dan kunnen naasten helpen.
Meer over dit onderwerp
Meer artikelen uit de kennisbank
Alle onderwerpen in een overzicht
Hoe verder
Bronnen
- Kalf JG, de Swart BJ, Bloem BR, Munneke M (2012). Prevalence of oropharyngeal dysphagia in Parkinson’s disease: a meta-analysis. Parkinsonism and Related Disorders 18(4):311-315. PMID 22137459. Bron
- Kalf JG, de Swart BJ, Borm GF, Bloem BR, Munneke M (2009). Prevalence and definition of drooling in Parkinson’s disease: a systematic review. Journal of Neurology 256(9):1391-1396. PMID 19288042. Bron
- Nóbrega AC, Rodrigues B, Torres AC, Scarpel RD, Neves CA, Melo A (2008). Is drooling secondary to a swallowing disorder in patients with Parkinson’s disease? Parkinsonism and Related Disorders 14(3):243-245. PMID 17892967. Bron
- Proulx M, de Courval FP, Wiseman MA, Panisset M (2005). Salivary production in Parkinson’s disease. Movement Disorders 20(2):204-207. PMID 15389996. Bron
- Reynolds H, Miller N, Walker R (2018). Drooling in Parkinson’s Disease: Evidence of a Role for Divided Attention. Dysphagia 33(6):809-817. PMID 29785679. Bron
- Ho AK, Iansek R, Marigliani C, Bradshaw JL, Gates S (1998). Speech impairment in a large sample of patients with Parkinson’s disease. Behavioural Neurology 11(3):131-137. PMID 11568413. Bron
- Ramig L, Halpern A, Spielman J, Fox C, Freeman K (2018). Speech treatment in Parkinson’s disease: Randomized controlled trial (RCT). Movement Disorders 33(11):1777-1791. PMID 30264896. Bron
- Logemann JA, Gensler G, Robbins J et al. (2008). A randomized study of three interventions for aspiration of thin liquids in patients with dementia or Parkinson’s disease. Journal of Speech, Language, and Hearing Research 51(1):173-183. PMID 18230864. Bron
- Hiss SG, Treole K, Stuart A (2001). Effects of age, gender, bolus volume, and trial on swallowing apnea duration and swallow/respiratory phase relationships of normal adults. Dysphagia 16(2):128-135. PMID 11305223. Bron
- Haehner A, Boesveldt S, Berendse HW et al. (2009). Prevalence of smell loss in Parkinson’s disease: a multicenter study. Parkinsonism and Related Disorders 15(7):490-494. PMID 19138875. Bron
- Troche MS, Okun MS, Rosenbek JC et al. (2010). Aspiration and swallowing in Parkinson disease and rehabilitation with EMST: a randomized trial. Neurology 75(21):1912-1919. PMID 21098406. Bron
- Hoecker RN, Schweiger J, Prunier J, Dua A (2026). Aspiration Risk. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing. PMID 29262188. Bron
Aan de slag
Klaar voor de training?
De gratis FaceFormer-app begeleidt de basisoefeningen, telt mee en herinnert je aan de sessies. Desgewenst begeleidt een praktijk uit het behandelaarsoverzicht je.
FaceFormer ZERO + ONE
Beide materiaalhardheden voor de start, dag en nacht. De set voor volwassenen.
FaceFormer ZERO
De zachtere FaceFormer voor de start, voor kinderen en voor de nacht.
FaceFormer ZERO kinderset
ZERO met hygiënebox, pluchen tasje en succesboekje met stempel.
De FaceFormer-training is erop gericht de basisfuncties ademhaling, slikken en hoofdbalans met mondsluiting en referentiepositie van de tong weer fysiologisch af te stellen, en schept daarmee de voorwaarde waardoor klachten kunnen verbeteren. Het vervangt geen onderzoek door een arts. Behandelaars bij jou in de buurt vind je in het behandelaarsoverzicht.
